Kinh Dịch có đoán được tương lai? Vì sao là kỳ thư ngàn năm
Miệng nói chỉ tin khoa học, nhảy việc tắc hay tình duyên rạn là tay lại gõ “gieo quẻ online” xem vận hạn. Nhà toán học người Đức Leibniz khi cầm bức đồ hình quẻ cổ đã ký hiệu hào âm đứt nét là 0, hào dương liền nét là 1, tính từ dưới lên từ quẻ Khôn toàn âm 000000 đến quẻ Càn toàn dương 111111, 64 quẻ xếp khớp không sai một ô dãy hệ nhị phân 6 bit từ 0 đến 63. Một cuốn sách xếp xong mã nền máy tính từ ba nghìn năm trước, nay tiện tay tính hộ bạn tháng sau có lật ngược thế cờ được không, nghe chẳng khác nào lấy dao mổ trâu giết gà.
Vì sao ký hiệu âm dương trong Kinh Dịch lại khớp với hệ nhị phân máy tính?
Giáo sĩ người Pháp Joachim Bouvet (Bạch Tấn) đã gửi bức “Phục Hy lục thập tứ quái đồ” (đồ hình 64 quẻ Phục Hy) cho Leibniz, khiến nhà toán học vốn đã độc lập phát minh ra hệ nhị phân từ trước như tìm được sự đối chứng lớn, và được cho là đã công bố bài nghiên cứu về hệ nhị phân vào năm 1703. Cảnh ông tổ ngành vi tích phân ngồi so bảng nhớ số với đồ hình quẻ cổ chẳng khác nào lập trình viên lật cuốn gia phả dòng họ ra, thấy các cụ cầm bút lông chép kín đặc 0 với 1 mà chạy mượt không báo lỗi dòng nào. Nhiều người đem đồ hình ra tính thử lại bị ngược số, bởi sáu hào âm hoặc hào dương xếp chồng từ dưới lên trên giống như xây nhà để tạo thành 64 quẻ, hào sơ ở dưới cùng giữ bậc cao nhất là 32, còn hào thượng trên đỉnh lại là bậc thấp nhất bằng 1. Năm 1966, Nirenberg cùng các cộng sự giải mã được 64 bộ ba mã di truyền, 4 loại bazơ nitơ ghép từng cụm ba cũng ra đúng con số 64; bước trước vừa đụng trúng mã máy tính, bước sau lại khớp luôn với ADN sinh học, thảo nào có người nghi ngờ người xưa từng lén mở mã nguồn hậu trường của Trái Đất ra xem.

Tính từ dưới lên trên theo trọng số hào Sơ là 32, hào Nhị là 16, hào Tam là 8, hào Tứ là 4, hào Ngũ là 2 và hào Thượng là 1 để quy đổi, quẻ Sơn Địa Bác gồm năm hào âm đỡ một hào dương là 000001 tức bằng 1, còn quẻ Trạch Thiên Quải gồm năm hào dương đội một hào âm là 111110 tức bằng 62, nằm kẹp giữa quẻ Khôn là 0 và quẻ Càn là 63 chuẩn khít từng con số.
Kinh Dịch từ các cuộc khai quật khảo cổ vốn dùng để làm gì?
Người xưa xếp 64 ô này đâu phải để ôn thi phỏng vấn thuật toán từ sớm; họ cần sống sót qua thời chưa có dự báo thời tiết lẫn sa bàn tác chiến. Năm 2003, di chỉ Đào Tự ở tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc phát lộ phế tích đài quan tượng cổ, cư dân thời xưa dựa vào việc đo bóng nắng dài ngắn để định thời vụ nhà nông. Năm 1976, hầm ngầm vùng Chu Nguyên ở tỉnh Thiểm Tây khai quật được hơn 17.000 mảnh giáp cốt bằng mai rùa và xương thú, lời bói chạm khắc siêu nhỏ cỡ một milimét vuông ghi chuyện hành quân bắt tù binh, cộng thêm đá mài khắc quẻ số đào được tại di chỉ Ân Khư; nhìn từ hiện vật khai quật, có người cho rằng Kinh Dịch chưa chắc chỉ dùng cho thầy bói kiếm cơm qua ngày, nó còn có thể là bộ công cụ thực chiến giúp người xưa đo tiết khí, luyện đồng xanh và tính toán chiến lược. Cũng có tác giả nghiên cứu cho biết ngôi mộ cổ thời Tần ở Vương Gia Đài, Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc từng khai quật được thẻ tre thời Tần cùng bàn thức chiêm bốc, que tính, xúc xắc gỗ, và nhận định phần thẻ tre bói Dịch trong đó thuộc về bộ Quy Tàng Dịch đã thất truyền. Trong tiểu thuyết người ta mở mộ toàn tìm thiên thư tu tiên, đến lượt đội khảo cổ bước xuống mộ nhìn vào, thẻ tre đi kèm que tính với xúc xắc, thứ nhét theo vào quan tài hóa ra là bộ máy tính văn phòng bỏ túi khỏi cần sạc pin.

Liên Sơn, Quy Tàng và Chu Dịch khác nhau ở điểm nào?
| Điển tịch | Dung lượng và quẻ mở đầu | Công dụng và số phận lưu truyền |
|---|---|---|
| Liên Sơn Dịch | Tương truyền dài khoảng 80.000 ký tự, được cho là lấy quẻ Cấn làm đầu | Có thuyết cho rằng tương truyền dùng để suy diễn nông nghiệp, thất truyền sau thời Tần Hán |
| Quy Tàng Dịch | Tương truyền dài khoảng 4.300 ký tự, được cho là lấy quẻ Khôn làm đầu | Được cho là thiên về bói toán, có cách lý giải cho rằng thẻ tre bói Dịch thời Tần ở Vương Gia Đài thuộc bộ sách này |
| Chu Dịch | Phần kinh văn thường được tính là chưa tới 5.000 ký tự, lấy hai quẻ Càn và Khôn làm đầu | Cô đọng chiến lược ứng phó hoàn cảnh của 64 quẻ, qua sự diễn giải của Thập Dực mà lưu truyền đến nay |
Tại sao bộ Liên Sơn Dịch dài 80.000 ký tự thì thất lạc, còn bộ Chu Dịch chưa tới 5.000 ký tự lại sống sót? Sổ tay vận hành cứ đổi triều đại là lỗi thời, chỉ có chiến lược giữ mạng lúc đường cùng mới là thứ giữ giá muôn đời, và Chu Văn Vương Cơ Xương chính là người đã tích góp nên bộ chiến lược ấy ngay trong ngục tối. Cơ Xương bị Trụ Vương nhà Thương giam cầm ở ngục Dữu Lý tại Triều Ca suốt bảy năm, quẻ dưới Ly Hỏa 101 gặp quẻ trên Khôn Địa 000, mặt trời lặn xuống lòng đất thành quẻ Địa Hỏa Minh Di, lời quẻ viết “Minh Di, lợi gian trinh” (ánh sáng bị tổn thương, gặp gian nan lợi ở việc bền lòng giữ chính). Tương truyền Khổng Tử lúc về già miệt mài nghiên cứu Chu Dịch, viết mười thiên chú giải làm sáng tỏ nghĩa lý và triết lý biến dịch gọi chung là Thập Dực, trong đó thiên Thoán Truyện chỉ thẳng cách sinh tồn của Cơ Xương, “Trong sáng suốt mà ngoài nhu thuận, nhờ đó vượt qua đại nạn, Văn Vương đã làm như thế.” Theo cách giải nghĩa ấy của Thoán Truyện, trong bụng tỉnh như sáo mà bên ngoài biết cúi mình mềm mỏng, thứ lời quẻ đưa ra chẳng phải kết cục định sẵn của số phận, đó là phương án giữ vững thế trận để bảo toàn tính mạng giữa cơn đại nạn. Nếu cuốn sách này thực sự tiết lộ trước ngày ra tù, Cơ Xương chỉ việc kẻ lịch đếm ngược lên tường ngục là xong; Khổng Tử cũng chẳng cần lật sách đến đứt cả dây da bò buộc thẻ tre, cứ giở thẳng trang cuối ra mà chép đáp án.

Đối chiếu cấu trúc quẻ Địa Hỏa Minh Di và lời giải trong Thoán truyện: Thượng quái Khôn Địa 000 ứng với ngoài nhu thuận, Hạ quái Ly Hỏa 101 ứng với trong sáng suốt.
Nếu logic nền tảng giống hệ nhị phân, Kinh Dịch có thật sự đoán trước được tương lai?
Vẫn có người chưa cam tâm, tự hỏi nếu Kinh Dịch khớp với hệ nhị phân, cứ nạp đủ dữ liệu đầu vào thì liệu có tính ra được vận số nửa đời sau của một người như học giả người Pháp Pierre-Simon Laplace từng hình dung hay không? Trớ trêu là chính khoa học tính toán hiện đại lại tự tay rút phích sợi dây mạng này. Học giả Stephen Wolfram từng chạy mô hình “Quy tắc 30” (Rule 30) chỉ với hai ô đen trắng; luật chơi đơn giản chẳng kém hào âm và hào dương, nhưng khi cho chạy tiếp xuống dưới, phía bên phải lại nảy sinh những hoa văn phức tạp không tài nào nhảy cóc để biết trước kết quả. Tầng đáy có quy luật không có nghĩa cuộc đời cho phép bạn kéo thanh tua nhanh; muốn biết nửa đời sau đi về đâu, thuật toán duy nhất là tự mình sống qua từng ngày một. Trông mong cầm bảng quẻ nhị phân mà tính ra tháng mấy phát tài thì chẳng khác nào vừa thuộc mặt 26 chữ cái tiếng Anh đã đòi tuần sau nộp ngay bài nghiên cứu đạt chuẩn tạp chí Nature. Dù vậy, chính chúng ta cũng vừa mong chờ vừa sợ hãi ngày nào đó mình thực sự giải mã được những hoa văn phức tạp kia.
Vậy tại sao bao người vừa gieo xong một quẻ đã giật mình thấy đúng như thể nhà bị gắn camera theo dõi? Sau khi đọc bản dịch Kinh Dịch, nhà tâm lý học Carl Jung đã đưa ra khái niệm tính đồng thời (synchronicity) để lý giải sự cộng hưởng ý nghĩa giữa trạng thái tâm lý bên trong và hình tượng quẻ ngẫu nhiên bên ngoài. 384 lời hào vốn đã xếp sẵn thuận lợi, cạm bẫy và bước ngoặt thành một danh sách các tình huống đời người, còn chiếc camera thần thánh kia thực chất nằm ngay trong đầu bạn. Đêm mất ngủ vì tính nộp đơn nghỉ việc khi chưa có chỗ mới mà lật trúng câu “Tiềm long vật dụng”, chẳng phải đồng xu tự dưng nối mạng với hệ thống chấm công của công ty đâu, mà do trong bụng bạn đã sớm tính thấy mình chưa đủ vốn liếng, nên lời hào mới như tấm gương chiếu thẳng nỗi băn khoăn đó ra. Đây cũng là lập trường của Astro Bloom, khi vũ trụ chưa được giải mã hoàn toàn thì không thể tính chuẩn trăm phần trăm những việc cụ thể “khi nào xảy ra, có xảy ra hay không”, coi nó như khung tư duy để cân nhắc cục diện và tự khám phá bản thân mới là dùng đúng chỗ.
Người bình thường ngày nay nên dùng Kinh Dịch thế nào để hỗ trợ ra quyết định?
- Đổi từ hỏi kết cục sang rà soát cục diện, đừng hỏi “tháng mấy được thăng chức”, hãy hỏi “lúc này xông lên ngay hay nén lại tích lực thì mỗi đường phải trả giá gì”.
- Lấy một đồng xu bày thử sa bàn sáu hào, mặt ngửa ghi hào dương là 1, mặt sấp ghi hào âm là 0, tung sáu lần theo thứ tự từ dưới lên trên để tính ra mã số từ 0 đến 63 rồi tra lời quẻ.
- Dùng lời hào để khám điểm mù cho quyết định của mình, rút trúng “Tiềm long vật dụng” thì lo bù đắp điểm yếu, rút trúng “Hoặc dược tại uyên, vô cữu” (thử vọt lên nơi vực sâu, không lỗi) thì dò đường từng bước nhỏ và chừa sẵn đường lui.
Muốn biết mình đang dùng Kinh Dịch hay đang quỳ lạy thiên thư, cứ nhìn khoảnh khắc nửa đêm bạn sờ tay vào đồng xu xem thứ mình xin là kịch bản biết trước hay sự tỉnh táo. Từ thẻ tre và que tính trong ngôi mộ thời Tần ở Vương Gia Đài, lời quẻ “Minh Di, lợi gian trinh” (ánh sáng bị che lấp, bền chí giữ chính đạo giữa gian nan) nơi ngục Dữu Lý, cho tới dãy số từ 0 đến 63 trên trang giấy của Leibniz, cuốn sách này chỉ là chiếc máy tính dùng để rà soát cục diện, chứ không phải tờ đề thi ông Trời làm lộ trước. Người chỉ chăm chăm nhìn trộm đáp án chuẩn thì có lắc sái cổ tay cũng chỉ đang cầm đồng xu nện vào chiếc máy tính, nện kêu đến mấy nó cũng chẳng hóa thành hồ ước nguyện.
Câu hỏi thường gặp
Thẻ tre khai quật trả về cho lịch sử, con số 0 và 1 trả về cho toán học, còn nhìn rõ tình cảnh trước mắt thế nào mới thuộc về chính bạn.
Liên Sơn, Quy Tàng và bản Chu Dịch chúng ta thấy ngày nay khác nhau thế nào?
Ba bộ khác nhau ở quẻ mở đầu, dung lượng và công dụng. Tương truyền Liên Sơn Dịch dài khoảng 80.000 ký tự, được cho là lấy quẻ Cấn làm đầu và chú trọng thời vụ nông nghiệp, đã thất truyền sau thời Tần Hán; tương truyền Quy Tàng Dịch dài khoảng 4.300 ký tự, được cho là lấy quẻ Khôn làm đầu, cũng được cho là thiên về bói toán, có cách lý giải cho rằng thẻ tre bói Dịch ở Vương Gia Đài thuộc bộ sách thất truyền này; còn Chu Dịch lưu truyền đến nay qua sự diễn giải của Thập Dực đã trở thành kinh điển tư tưởng.
64 quẻ Kinh Dịch và hệ nhị phân máy tính có phải là một không?
Cấu trúc nhớ số của cả hai trùng khớp nhau, nhưng mục đích sử dụng thì khác hẳn. Nếu quy đổi bức “Phục Hy lục thập tứ quái đồ” theo thứ tự từ dưới lên trên với quy tắc hào âm là 0, hào dương là 1, kết quả vừa khít với dãy số nhị phân 6 bit từ 0 đến 63, điều mà bài nghiên cứu được cho là công bố năm 1703 của Leibniz cũng từng đối chứng; tuy nhiên, hệ nhị phân là mã toán học đa dụng, còn 64 quẻ là công cụ phân loại giúp người xưa suy diễn hoàn cảnh.
Rốt cuộc Kinh Dịch có tính ra được kết cục tương lai cụ thể của một người không?
Không thể tính chuẩn trăm phần trăm đích xác ngày nào sẽ xảy ra chuyện gì. Ban đầu Kinh Dịch chủ yếu được dùng để gieo quẻ suy diễn, nhưng theo quan điểm của Astrobloom, ngày nay càng nên coi nó là khung tư duy giúp tìm lành tránh dữ và soi rõ điểm mù trong cục diện; đồng xu có tung chăm đến mấy cũng chỉ lật hai mặt sấp ngửa hộ bạn, còn tháng sau có lật ngược được tình thế hay không, vẫn phải xem nhìn rõ hoàn cảnh rồi bạn bắt tay làm gì.